NICO ROST
publicist, activist, vertaler

Tentoonstelling van 27 september - 11 november 2001
in de Universiteitsbibliotheek.
Samenstelling: Anton van der Lem

Groningen 1896 – Amsterdam 1967

Nico Rost liep weg van het gymnasium in Groningen om een loopbaan als schrijver te beginnen, maar zijn literair werk werd slecht ontvangen. Van 1923 tot 1925 en van 1928 tot 1933 verbleef hij in Berlijn, waar hij kennismaakte met de belangrijkste Duitse schrijvers. Hij vertaalde werken van Alfred Döblin (Berlin Alexanderplatz), Gottfried Benn, Anna Seghers, Carl Einstein, Georg Kaiser, René Schickele en vele anderen. Hij schreef kritieken en beschouwingen in bladen als De Telegraaf -hierin al in 1923 een recensie over Kafka -, De Gulden Winckel, Groot Nederland, De Nieuwe Kroniek. 

Tweemaal reisde hij naar de Sovjet-Unie om daar het culturele leven te bestuderen, maar pas in 1927 werd hij lid van de partij. De nazi's doorzag hij onmiddellijk en na een kort verblijf in het concentratiekamp Oranienburg werd hij in mei 1933 Duitsland uitgezet. Hij zette zijn werk als criticus en vertaler voort in Brussel. Van zijn politieke engagement getuigde hij in de Gentse sociaal-democratische krant Vooruit. Tijdens de oorlog zat hij een jaar in het concentratie- kamp Dachau.Daar bleef de Duitse literatuur, de taal van Goethe en Thomas Mann en van alle auteurs die hij voordien had vertaald, zijn grote steun en inspiratiebron. In zijn kampdagboek Goethe in Dachau hield hij zichzelf, zijn kampgenoten en zijn lezers voor dat men een onderscheid moet maken tussen Duitsers en nazi's. Zijn communistische gezindheid, zijn kampervaringen en zijn persoonlijke bekendheid met tal van Duitse schrijvers maakten hem tot een geliefd spreker in de naoorlogse socialistische staten van Midden-Europa.Op reizen naar Hongarije en Tsjecho-Slowakije volgde een verblijf van enkele jaren in de DDR. Totdat bleek dat hij geen lid van de partij meer was en de DDR werd uitgezet. Op slag was hij salonfähig als spreker in de Bondsrepubliek. 

In Nederland en daarbuiten was Rost actief als vervolger van voormalige nazi's. Hij zette zich in voor het blijvend herdenken van de slachtoffers van de nazi-terreur, ook van de zigeuners. In het Nederlands en het Internationaal  Dachau-Comité ijverde hij voor het inrichten van het kampterrein als permanente gedenkplaats. Als publicist bleef hij de man van de korte, overzichtelijke reportage, liefst over iets van plaatselijk historisch of folkloristisch belang en verteld vanuit zijn persoonlijke ervaring. Een voorgenomen boek over zijn herinneringen aan de Berlijnse literaire wereld van de jaren twintig wist hij helaas niet te realiseren.

Collectie Rost

inventaris en bibliografie

De schriftelijke nalatenschap en een deel van de bibliotheek van Nico Rost kwamen in 1967 in het bezit van de Universiteitsbibliotheek door de bemiddeling van prof.dr. H. Würzner. Door de enorme omvang en chaotische staat van de collectie duurden schoning, ordening en beschrijving langer dan gewoonlijk. De schoning heeft nu plaatsgevonden, de ordening en beschrijving zijn in volle gang. De inventaris van de collectie-Rost zal in 2002 worden gepubliceerd in de reeks Codices Manuscripti van de Leidse universiteitsbibliotheek.

De inventaris zal ook een bibliografie van de werken van Rost bevatten. Doordat Rost in tal van kranten en tijdschriften publiceerde, is het heel goed mogelijk dat artikelen van Rost daarin kunnen ontbreken. Wie publicaties kent van Rost in weinig courante periodieken wordt dan ook vriendelijk gezocht hiervan mededeling te doen aan onderstaand adres. Daar kunt u ook uw naam opgeven als u geďnteresseerd bent in de verschijning van de inventaris. Of als u Rost gekend heeft: komt u eens langs om foto’s van nog ongeďdentificeerde personen te bekijken.

de tentoonstelling

De tentoonstelling biedt een representatieve keuze aan brieven, manuscripten, boeken, affiches, krantenknipsels, foto's en personalia uit deze rijke collectie. De expositie wil een idee geven van het vele dat de collectie bevat. Vragen over leven en werk van Nico Rost - zoals ook opgeworpen in de biografische schets van Hans Olink, Nico Rost : de man die van Duitsland hield (1997) - kunnen hier niet worden beantwoord. Kwesties als de authenticiteit van zijn kampaantekeningen en de betrouwbaarheid van zijn persoon en zijn herinneringen moeten het onderwerp blijven van afzonderlijk onderzoek. Het geordende archief en de inventaris zullen daarvoor een bruikbaar middel zijn.

Anton van der Lem
Westerse handschriften
lem@library.leidenuniv.nl
071 - 527 28 50

De brieven van en aan Rost zijn inmiddels alfabetisch geordend op adressant resp. afzender en worden opgenomen in de Catalogus Epistolarum Neerlandicarum. Tot zijn Nederlandse correspondenten behoorden o.a. H. Beem, Abel Herzberg, Ed. Hoornik, Jacques Presser, Jan en Annie Romein-Verschoor, Theun de Vries, Victor van Vriesland. Tot zijn Duitstalige correspondenten Ernst Busch, Alfred Kantorowicz, Hermann Kesten, Egon Erwin Kisch, Leo Lania, Ludwig Renn, Anna Seghers.

In België schreef hij met Louis Paul Boon, Aloďs Gerlo en Herman Teirlinck. Daarnaast correspondeerde hij met oud-kampgenoten en collega's in het Nederlandse en Internationale Dachau Comité en organisaties van oud-verzetsstrijders.