Bibliotheken Tentoonstellingen Het Nederlandse lied

Het Nederlandse lied tot 1600

Handgeschreven en gedrukte bronnen uit de Leidse collecties

Tentoonstelling van 31 augustus tot 25 september 2001 in de Universiteitsbibliotheek.
Samenstelling: Johan Oosterman.

Inleiding

Tentoongestelde stukken


Antwerpen, circa 1540

Omstreeks 1540 verschijnen in Antwerpen drie van de belangrijkste gedrukte liedbundels uit de zestiende eeuw: het Antwerps Liedboek, dat meer dan tweehonderd wereldlijke liedjes bevat, het Devoot ende profitelijck boecxken, een verzameling met bijna driehonderd geestelijke liederen en hun melodieŽn, en de Souterliedekens, de eerste psalmberijming in het Nederlands. Twee van deze drie zijn in Leiden aanwezig.



frgm2aklein.jpg (15015 bytes) 11. [Schoon liedekens boeck]. Fragmenten van een onbekende druk van het Antwerps liedboek. - 13 liederen. [Fragmenten drukwerk map 2]

Het Antwerps Liedboek moet zeer geliefd zijn geweest. Binnen tien jaar verschenen zeker vijf drukken van dit werk. Slechts ťťn daarvan is compleet bewaard gebleven in de Herzog Augustbibliothek te WolfenbŁttel, van twee andere drukken worden fragmenten bewaard in Brugge en Leiden. De Leidse fragmenten zijn bijzonder omdat de liederen er zijn voorzien van wijsaanduidingen en omdat ze een liedje bevatten dat in de volledig bewaarde bundel ontbreekt. Het grote succes van het Antwerps Liedboek bracht de drukker, Jan Roelans, niet alleen maar voorspoed. In 1546 werd    frgm2bklein.jpg (16142 bytes)het bundeltje verboden: een teken van de toenemende repressie in de Nederlanden in deze tijd van hervorming.

1497F12klein.jpg ( bytes)12. [Willem van Zuylen van Nyevelt?], Souter Liedekens Ghemaect ter eeren Gods, op alle die Psalmen van Dauid: tot stichtinghe, ende een gheestelijcke vermakinghe van allen Christen menschen. Antwerpen: Symon Cock, 1540. - 165 liederen. [1497 F 12]

De Souterliedekens (een naam die komt van psalter liedjes) zijn de eerste Nederlandse psalmberijming en staan aan het begin van een indrukwekkende reeks psalmberijmingen tot in onze tijd toe. Vaak worden psalmberijmingen verbonden met de hervorming, maar de Souterliedekens zijn eigenlijk niet uitgesproken protestants. Ze werden kort na verschijnen ook wel door katholieken gezongen. De berijming is bijzonder omdat de dichter gebruik maakte van wereldlijke liedjes die iedereen op straat zong. Door op deze melodieŽn nu psalmteksten te schrijven kon de jeugd goede liederen zingen in plaats van die sotte vleescelike liedekens die je nu overal hoorde, zo schrijft de drukker in zijn voorwoord. Psalm 1, die hier te zien is, moet worden gezongen Nae die wise Het was een clercxken dat ghinc ter scholen. Er zijn 36 liedjes van voor 1600 die op deze melodie gezongen worden, maar het lied over het klerkje zelf is jammer genoeg niet bewaard.