8. Stellingen en dikke turven

In de stellingen ligt de oorsprong van de dissertatie. In de middeleeuwen vormde een aantal stellingen de aanleiding voor een academische gedachtenwisseling over een onderwerp. Bij Nederlandse proefschriften zijn stellingen tegenwoordig een soort folklore. Zie ook de website over stellingen, www.hora-est.nl. Ze bevatten deels stellingnames op het vakgebied, deels grappig bedoelde platitudes over maatschappelijke onderwerpen. Tot in de vorige eeuw was het niet ongewoon om alleen op een aantal stellingen te promoveren: de dichter J.C. Bloem promoveerde nog in 1916 aan de Utrechtse universiteit op stellingen vervat in minder dan 10 pagina’s. Stellingen vormen de laatste decennia vaak het enige onderscheidende gedeelte van een proefschrift in vergelijking met de handelsuitgave van hetzelfde werk. Tegenover de beknoptheid van de stellingen staan de boeken als bakstenen die soms als proefschrift verschijnen: vuistdikke biografieën, tekstuitgaven of bibliografieën. De Leidse universiteit heeft sedert enige tijd de omvang van een proefschrift aan een maximum van 100.000 woorden gebonden.

		Dietrich Bonhoeffer Theologische Thesen Dissertatie Berlijn 1927 De eerste publicatie van de beroemde theoloog Bonhoeffer bestaat uit één velletje. Met deze 11 stellingen verwierf Bonhoeffer zijn licentiaat in de theologie. Meestal werden de stellingen later gevolgd door een Inaugural Dissertation of Habilitationsschrift. Stelling 11: “Es gibt keinen christlichen Geschichtsunterricht.”
		Norbert Elias Idee und Individuum : ein Beitragzur Philosophie der Geschichte; Auszug Dissertatie Breslau 1924 Als enige bibliotheek in Nederland heeft de Leidse Universiteitsbibliotheek de samenvatting van Elias’ proefschrift –helaas niet het proefschrift zelf.
		J.C. Bloem Stellingen ter verkrijging van den graad van doctor in de rechtswetenschap Utrecht 1916 De dichter J.C. Bloem promoveerde nog in 1916 aan de Rijks-Universiteit Utrecht op 24 stellingen vervat in 10 pagina’s. A.L.Sötemann schreef daarover in het Jaarboek 1972 van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde: “Op 30 november vond de promotie plaats, op dezelfde stellingen waarop zijn vriend Van Eyck tweeëneenhalf jaar voordien in Leiden de graad had behaald. Het verhaal (dat - waar of onwaar - tekenend is voor de houding van de promovendeus tegenover zijn vak) gaat, dat Bloem tijdens de promotie, in moeilijkheden gebracht, verontschuldigend opmerkt: ‘Ach, hooggeleerde opponens, het is ten slotte maar een stelling.’
	W.F. Hermans Description et genèse des dépots meublés de surface et du relief de l’Oesling (Ardennes Luxemburgeoises)Dissertatie Amsterdam 1955 Deze publicatie is eigenlijk verschenen als deel 11 van de Publications du service géologique de Luxemburg. De potloodinscriptie op de titelpagina onthult dat dit wetenschappelijke werk van de romanschrijver W.F. Hermans tevens ‘Proefschrift Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam, Fac. Wis- en Natuurkunde, 6 juli 1955’ was. Ook de stellingen achterin maken duidelijk dat dit een proefschrift was. Stelling 9 van W.F. Hermans: “Het begrip “ras”, toegepast op de menselijke soort, is zowel in wetenschappelijk als maatschappelijk opzicht een onvruchtbare abstractie.”
	Nicoline van der Sijs Etymologie in het digitale tijdperk : een chronologisch woordenboek als praktijkvoorbeeld Dissertatie Leiden 2001.
	Dik van der Meulen Multatuli : leven en werk van Eduard Douwes Dekker Dissertatie Leiden 2002.
	Dirk van Delft Heike Kamerlingh Onnes, de man van het absolute nulpunt : een biografie Dissertatie Leiden 2005 Gelauwerd Leids proefschrift over Leids hoogleraar en Nobelprijswinnaar Kamerlingh Onnes.

vorige pagina	volgende pagina