Bibliotheken Tentoonstellingen Huizinga

Het sobere deel der kenbare waarheid

Een keuze uit het archief van Johan Huizinga, samengesteld door Anton van der Lem.

Tentoonstelling bij de verschijning van inventaris en bibliografie
13 november - 18 december 1998, Universiteitsbibliotheek Leiden


Prof.Dr. Johan Huizinga was van 1915 tot 1942 hoogleraar algemene geschiedenis aan de Leidse universiteit. Op 1 februari 1945 overleed hij in De Steeg. Vermoedelijk is in hetzelfde jaar zijn wetenschappelijke nalatenschap overgebracht naar de universiteitsbibliotheek. Dit zogeheten Huizinga-archief is buitengewoon omvangrijk en divers. Het belangrijkst zijn de aantekeningen voor en manuscripten van colleges en boeken, artikelen, voordrachten en recensies. Daarnaast bevat het archief foto's, tekeningen, brieven en persoonlijke documenten en bezittingen.

Met monografieŽn als Herfsttij der middeleeuwen, Erasmus, Homo ludens en Nederlands beschaving in de zeventiende eeuw verwierf Huizinga zich een bewonderend lezerspubliek, tot ver over de landsgrenzen. Ook zijn cultuurhistorische artikelen en beschouwingen over de aard van de historische wetenschap zijn in tal van talen vertaald. Zijn liefdevolle bestudering van het verleden om het verleden zelf, de oorspronkelijkheid waarmee hij een rijke variŽteit aan onderwerpen behandelde, en zijn voortreffelijke stijl, hebben in de loop van de jaren negentig tot een herwaardering en nieuwe belangstelling voor zijn werk geleid. Dit kwam onder andere tot uitdrukking in de uitgave van zijn Briefwisseling, in verscheidene dissertaties en in de rijk geÔllustreerde heruitgave van Herfsttij der middeleeuwen.

Voor de bestudering van Huizinga's werk is zijn archief onmisbaar. Tot nu toe ontbrak echter een adequate ontsluiting in de vorm van een gedetailleerde inventaris. Deze inventaris is thans verschenen en biedt de mogelijkheid om het archief gericht te bestuderen. De inventaris bevat tevens een nieuwe bibliografie van Huizinga's publicaties. Ter gelegenheid van de verschijning van inventaris en bibliografie hebben de Erven Huizinga de presentexemplaren van Nederlandse en vertaalde edities van Huizinga's werken geschonken aan de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. De tentoonstelling beoogt een representatieve keuze te bieden uit archief en boeken.

De inventaris en bibliografie, van de hand van Anton van der Lem, verschenen als deel XXIX in de reeks Codices manuscripti van de Universiteitsbibliotheek Leiden. Het boek is verkrijgbaar bij de receptie voor fl. 75,=. Tevens is aldaar een inkijkexemplaar beschikbaar.


Vitrine I    Jeugd- en studiejaren

1. Familiefoto's: rechtsonder Dirk Huizinga met zijn tweede vrouw, Harmanna Margaretha de Cock; links Huizinga op de schoot van zijn moeder, Jacoba Tonkens; rechtsboven Huizinga met zijn oudere broer Jakob; linksboven Huizinga op bijna zes-jarige leeftijd, november 1878 [inv.nr. 134 II (1.1); 135 I (1.1-1.3)]

2. Tekening uit het collegedictaat ‘Gotisch', 1891/1892 [inv.nr. 75 III (8.1)]

3. Verslag van een droom (1, 2, 3) Relaas van een bijzonder helderen droom in 1896. Geschreven te Groningen 1896 [inv.nr. 55 I]

4. Werkstuk voor de studie geschiedenis over Eike van Repgouwe, laatste pagina, met aantekeningen in de kantlijn van P.J. Blok [inv.nr. 54 I]

5. Notitieboekje betreffende een reis naar ItaliŽ in 1899 [inv.nr. 55 II]

6. Boven: door Huizinga getekende steendruk met uitnodiging voor tentoonstelling van Belgische schilders. Onder: uitnodiging voor een lezing van H.P. Bremmer [inv.nr. 33 II (4)]


Vitrine II    Leraar geschiedenis te Haarlem

1. Portret van Huizinga als jongeman, Haarlem, begin van de eeuw [inv.nr. 135 I (1.6)]

2. Schoolbordtekening, gefotografeerd door een leerling van de HBS te Haarlem, 1902 of 1903 [inv.nr. 135 II (1.3)]

3. Tekeningen betreffende de geschiedenis van Egypte. Uit de lessen algemene geschiedenis, gegeven aan de HBS te Haarlem,( 1, 2 ) 1897-1905 [inv.nr. 11 (1)]

4. De Acropolis te Athene. Uit de lessen algemene geschiedenis, gegeven aan de HBS te Haarlem, 1897-1905 [inv.nr. 11 (1)]

5. Aantekeningen uit Viollet le Duc, Dictionnaire de l'architecture [inv.nr. 55 III (2.2)]

6. Tekeningen van de historische ontwikkeling van harnas en krijgskostuum [inv.nr. 134 I (3)]


Vitrine III    Belangstelling voor Russisch en Oosterse talen

1. Schema van de praeposities in het Russisch( 1, 2 ) [inv.nr. 55 III (1.1.)]

2. Plano met het alfabet in zeventien oosterse talen [inv.nr. 55 III (2.3)]

3. Manuscript getiteld Varuna, betreffende de verschillende betekenissen van het binden of strikken in de Oudindische letterkunde. Geschreven te Haarlem, 1902-1904 [inv.nr. 129]


Vitrine IV    Groningen en BourgondiŽ

1. Vier glasplaten (4) (83 x 83 x 3 mm.) voor toverlantaarn, met tabellen voor de voordracht ‘Hoe verloren de Groningsche Ommelanden hun oorspronkelijk Friesch karakter'. De teksten door Huizinga geschreven [inv.nr. 19 I]

2. Kaart van de Bourgondische bezittingen in Frankrijk en de Nederlanden. Uit de lessen vaderlandse geschiedenis, gegeven te Haarlem, 1897-1905 [inv.nr. 11 (3.2)]

3. Tekening van middeleeuwse steekwapens [inv.nr. 55 III (2.2)]

4. Aantekeningen voor de voordracht ‘Ichneumon en calcatrix', gehouden te Leiden, 1916 [inv.nr. 46 (I)]

5. Doos Middeleeuwse scheepsbouw en scheepvaart met afgietsels van stadszegels met scheepstypen: Amsterdam (3), Medemblik (3), Muiden (1), Oosthuizen (1), Purmerend (1) [inv.nr. 126 (1 en 2)]

6. Bladzijde uit het collegedictaat Bourgondische cultuur, met tekening van ‘Het Lam Gods'. Links, in rode inkt de door Huizinga bestelde dia's van kunstwerken ( 1, 2 ) [inv.nr. 27 I (1, f. 13)]


Vitrine V    Herfsttij der middeleeuwen

1. Envelop "Bourgogne" na 1477 met enkele losse papierstrookjes; de rechter strookjes hebben een streepje overdwars, ten teken dat de aantekening verwerkt is in dictaat of boek; de linker strookjes zijn zonder streepje ( 1, 2 ) [inv.nr. 50 (1. B 3)]

2. Enveloppen betreffende Herfsttij der middeleeuwen [inv.nr. 50 (1, L 1-8)]

3. Restant van het manuscript van Herfsttij der middeleeuwen (bibl.nr. 74) [inv.nr. 45 (1.3)]. Met linksboven aantekeningen bij de lectuur van Michelet.

4. Huizinga's exemplaar van de Annales Egmundani. Ed. B.J.L. de Geer van Jutfaas (Utrecht, 1863). De uitgave is doorschoten en voorzien van aantekeningen [Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, Huizinga-collectie, geschenk Anton van der Lem]

5. J. Huizinga, Herfsttij der middeleeuwen (Haarlem, 1919). [Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, Huizinga-collectie, geschenk Johan Huizinga]


Vitrine VI    Een keuze uit de Nederlandse werken van Huizinga

Een keuze uit de Nederlandse werken van Huizinga, in chronologische volgorde, van links naar rechts en van boven naar beneden: De vidusaka in het Indisch tooneel (1897), Herfsttij der middeleeuwen (1919) (23ste druk: 1998), Erasmus (1924) (3de druk: 1936), Tien studiŽn (1926), Leven en werk van Jan Veth (1927), Cultuurhistorische verkenningen (1929), In de schaduwen van morgen (1935), Homo ludens (1938) (4de druk: 1952), Patriotisme en nationalisme (1940), Nederlands beschaving in de zeventiende eeuw (1941) (7de druk: 1998) en Geschonden wereld (1945).


Vitrine VII    Tekeningen en Sinterklaasgedichten

1. Twee van de dertien tekeningen van de anatomie van het menselijk lichaam, in zwarte en rode inkt. Getekend in Groningen, studententijd, of in Haarlem, 1897-1905? ( 1, 2 ) [inv.nr. 112 I]

2. Nagetekende miniatuur: hoe Alexander de Grote zich in een ton tot op de bodem van de zee liet zakken [inv.nr. 118]

3. Etsplaatje, gewikkeld in afdruk, gedateerd: 2 Juli 1902, J. Huizinga, voorstellende een man en twee spoken [inv.nr. 135 II (3)]

4. Tekeningen van de historische ontwikkeling van het herenkostuum [inv.nr. 134 I (2)]

5. Schets van Domburg [inv.nr. 44 I (3.4)]

6. Tekening van Sint-Nicolaas, gemaakt in De Steeg voor zijn dochtertje Laura [inv.nr. 135 (2.4)] (niet afgebeeld in Inventaris)

7. Sinterklaasgedichten (afgebeeld in Inventaris):

- Teedr'e harten [inv.nr. 133 (3)]

- Gedicht op Jakob en Leonhard Huizinga die hun harten verloren hadden aan Martha resp. Suus.

- Gedicht voor Auguste Huizinga-SchŲlvinck [inv.nr. 135 V (1)]


Vitrine VIII    Over historische belangstelling

1. Manuscript van de eerste versie van het artikel ‘Het Historisch Museum'. Onder invloed van de kritiek van Jan Veth schreef Huizinga een tweede versie, die gepubliceerd is. Dit is de ongepubliceerde versie [inv.nr. 62 III, f.1].

2. Studeerkamer in het huis aan de Van Slingelandtlaan 4 [inv.nr. 135 I (4.4)]

3. Overzichten colleges Grondslagen van Europa (op losse kaartjes) [inv.nr. 6 (3.2)]

4. Aantekeningen voor de voordracht Over historische belangstelling, gehouden op de eerste conferentie van studenten in de geschiedenis op 17 maart 1936 te Zeist in het conferentie-oord Woudschoten [inv.nr. 112 II]


Vitrine IX    Beroemd

1. Gehaakt bordje "stilte" [inv.nr. 135 III (1)]

2. Lakstempeltje, met inscriptie j h [inv.nr. 135 III (4)]. Niet afgebeeld in Inventaris.

3. Diplomatiek paspoort, no. 17, afgegeven te Den Haag, 21 januari 1941 [inv.nr. 135 III (5)]. Huizinga bezat een diplomatiek paspoort als lid van de Volkenbondscommissie voor Intellectuele Samenwerking.

4. Twee krantenknipsels. Links: Huizinga wordt getuige bij het huwelijk van prinses Juliana [inv.nr. 134 II (4.2)]. Rechts: Wereldberoemd Nederlands historicus in Oslo [inv.nr. 135 IV (6.2)]

5. Foto van Huizinga voor zijn huis aan de Van Slingelandtlaan te Leiden, mei 1937, met gedicht op de komst van Auguste SchŲlvinck, met wie hij op 4 oktober 1937 in het huwelijk trad ( 1, 2 ) [inv.nr. 135 IV (1.1)]. Niet afgebeeld in Inventaris.

6. Eerste bladzijde van het manuscript van Homo ludens [inv.nr. 128 (2)]. Niet afgebeeld in Inventaris.


Vitrine X    Gijzelaar in Sint-Michielsgestel en balling in De Steeg

1. Tekening betreffende het beleg en ontzet van Leiden. Uit de lessen vaderlandse geschiedenis, gegeven te Haarlem, 1897-1905 [inv.nr. 11 (3.2)]

2. Manuscript van de voordracht ‘Leiden's ontzet', gehouden op 3 oktober 1942 in het gijzelaarskamp te Sint- Michielsgestel, folio 1 [inv.nr. 131]

3. Programma van de ‘3 October-herdenking St. Michielsgestel 1942', met de aankondiging van een ‘rede van prof. Huizinga' [inv.nr. 135 VII (8)]. Niet afgebeeld in Inventaris.

4. Manuscript van het boek Geschonden Wereld, geschreven in De Steeg, 15 juni - 28 september 1943, gepubliceerd in de zomer van 1945. Fol. 1 [inv.nr. 132]

5. De laatste bekende foto van Huizinga, met Laura, in de tuin in De Steeg [inv.nr. 135 IV (1.11)]. Niet afgebeeld in Inventaris.


Vitrine XI

Boven: een keuze uit de dozen waarin Huizinga zijn collegedictaten bewaarde ( 1, 2 ) [uit inv.nrs. 1-24]

Tekening door H.O. Kamerlingh Onnes [Academisch Historisch Museum]

Beneden: een keuze uit de vertalingen van Herfsttij der middeleeuwen (bibl.nr. 74), Erasmus (bibl.nr. 122) en Nederlands beschaving in de zeventiende eeuw (bibl.nr. 313), met het daaraan voorafgaande Hollšndische Kultur des siebzehnte Jahrhunderts (bibl.nr. 210).


Vitrine XII

Van links naar rechts: Wege der Kulturgeschichte (bibl.nr. 188), met reproductie van portret door L.O. Wenckebach; een keuze uit de vertalingen van Homo ludens (bibl.nr. 295) en In de schaduwen van morgen (bibl.nr. 259); Im Bann der Geschichte (bibl.nr. 317), met reproductie van portret door Toon Kelder.